طراحى معماری مساجد

 طراحى معماری مساجد

الزامات معماری مساجد: – در مساجد جدیدالاحداث رعایت مقررات ملی ساختمان ایران علی الخصوص 1 الزامی است.19مبحث – در طراحی مساجد جدید استفاده از الگوهای معماری تاریخی و فرهنگی كشور 2 توصیه می گردد. – استفاده از مصالح بومی در مساجد با رعایت جنبه های فنی پیشنهاد می شود. 3 نفر از 5 – در احداث مساجد پیش بینی پاركینگ به میزان یك پاركینگ به ازای هر 4 گنجایش شبستان اصلی الزامی است.

 طراحى معماری مساجد

چنانچه به جز برگزاری نماز و مراسم مذهبی، از فضای مسجد برای انجام 5 فعالیت های مذهبی و فرهنگی دیگر استفاده می شود، رعایت عدم تداخل این عملكردها با نقش عبادی مسجد و انجام فرایض مذهبی ضروری بوده و پیش بینی فضاهای مورد نیاز این كاربری ها الزامی است.  متناسب ً – احجام مربوط به بنای مساجد و نسبت فضای پر و خالی آن ها ترجیحا با نمونه های مشابه آن ها در بافت های فرهنگی و تاریخی شهر باشد. – ریخت كلی (مرفولوژی) مساجد بایستی از ریخت مساجد موجود در بافت های  تاریخی و فرهنگی شهر تبعیت كند.

• تناسب فضاها، مساحت، نحوه استقرار و ارتباط و توسعه فضاها در آینده: . این فضاها شامل: «سرویس بهداشتی، وضوخانه، کفش داری، اتاق خواهران معذور، فرادای خانه، آبدارخانه، انبار تجهیزات صوتی، تاسیسات مکانیکی(موتورخانه)، دفتر امام جماعت، دفتر بسیج، محل زندگی خادم، شبستان برادران، شبستان خواهران، فضاهای ارتباطی»

الزامات معماری مساجد:

1- برنامه ریزی به منظور استقرار فضاهای ذیل در طرح معماری مساجد مسکن 1 مهر ضروری است .

2 ساخت مساجد مسکن مهر، حداکثر سطح اشغال شبستان در طبقه همکف برابر با  متر مربع توصیه می گردد. 300% مساحت اعیانی مسجد و حدود 60 – با توجه به پیش بینی ساخت مساجد مسکن مهر در فازهای مختلف و 3 به منظور تأمین نیاز ساکنین بافت های مورد نظر در آینده، توصیه می گردد در مکان یابی و طراحی مساجد در اراضی مذهبی، مکان یابی ساختمان مساجد به گونه ای باشد که امکان توسعه فضای شبستان در دراز مدت امکان پذیر باشد.

لازم است طراحی معماری، سازه، تاسیسات الکتریکی و مکانیکی مسجد با رعایت این اصل صورت پذیرد. – در طراحی مسجد، مرحله بندی ساخت مدنظر قرار گیرد، به نحوی که 4 ساخت وساز آینده دچار مشکل نگردد و در هر مقطع از ساخت، شکل کلی و عملکرد آن مشخص باشد.

الزامات معماری مساجد:

صحن(حیاط) مسجد به گونه ای طراحی شود که امکان گسترش فضای نماز در 5 آن فراهم گردد. – به منظور اتصال صفوف بین فضای شبستان و صحن اصلی، حداکثر شفافیت و 6 ارتباط فضایی بین دو فضای مذکور مد نظر قرار گیرد تا امکان استفاده از صحن مسجد جهت برگزاری نمازهای جماعت در اعیاد و مراسم ویژه فراهم گردد. در این خصوص توجه به کد ارتفاعی محراب و محوطه (پایین بودن کد ارتفاعی محراب به  س انتیمتر از کد ارتفاعی پایین ترین نقطه صحن اصلی مسجد) ضروری 20میزان است. در هر صورت، پایین بودن تراز مکان امام جماعت در محراب از تراز صفوف نماز گزاران مورد تأکید است.

موقعیت استقرار بنا در سایت با توجه به خیابان ها، آکس های اصلی، محور قبله 7 و همچنین دیده شدن و شاخص بودن از نقاط مختلف محله و بافت مجاور در فرآیند طراحی انتخاب گردد.

الزامات معماری مساجد:

به منظور دعوت کنندگی بیشتر آستانه ورودی و ورود مناسب به مسجد، لازم است 8 ورودی شاخص، تفکیک ورودی برادران و خواهران، گشایش در فضای ورودی و همچنین پیش بینی پیش فضای ورودی به صورت هشتی و یا… در طراحی مدنظر قرار گیرد. همچنین کیفیت فضایی بالا در سلسله مراتب رسیدن از فضای ورودی به فضای شبستان مورد تأکید می باشد.

10- حتی الامکان ورودبه فضای شبستان از پشت و پهلوی نمازگزار باشد. 9 – صحن (حیاط) مرکز اصلی ارتباطات اجزا به صورت روشن در کل مجموعه باشد. 11 – حفظ تقارن و تعادل درشکل حیاط و فضای شبستان به نحوی که جهت و..

الزامات معماری مساجد:

سمت اصلی مجموعه به قبله باز باشد، توصیه می گردد. 12- در خصوص سیرکلاسیون و ارتباطات داخلی مسجد توصیه می گردد به همجوار 12 بودن فضاهای متجانس و منفک بودن فضاهای غیر متجانس از یکدیگر توجه گردد. 13- به منظور رعایت اصل وحدت، نظام حجمی و عملکردی فضاهای اصلی(شبستان، ورودی گنبدخانه، محراب، صحن، ایوان، رواق، هشتی، سردر مسجد، جلوخان)، جانبی و الحاقی مسجد به عنوان موضوع واحد مدنظر باشد، به صورتیکه شاخص بودن مسجد از جهت منظر شهری و عملکردی غالب باشد.

14 – محوریت فضای عبادی(شبستان)و تبعیت فضاهای جانبی و الحاقی از آن مورد تأکید است.15 – رعایت هندسه فضای شبستان بر محوریت قبله و همچنین رعایت جهت قبله  در سازماندهی کلی احجام ضروری است. 16- فضای شبستان به گونه ای طراحی گردد که نمازگزار به راحتی در هر نقطه آن، جهت قبله را درک نماید. (القاکننده جهت قبله)

17- در تعیین جهت قبله توصیه می گردد طراح از سایت پایگاه اطلاع رسانی مرکز تقویم و یا www.calendar.ut.ac.ir/faموسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران به نشانی اینترنتی  استفاده نماید. www.nojoumi.org/farsi/qeble/index.htm متر و 8 1- حداقل ارتفاع شبستان اصلی در صورت پیش بینی نیم طبقه(بالکن)متر توصیه می گردد.

الزامات معماری مساجد:

19 برای شبستان های یک طبقه – در خصوص سلسله مراتب و ارتباطات داخلی مسجد، به همجوار بودن  فضاهای متجانس و منفک  بودن فضاهای غیرمتجانس توجه گردد. 20- از ایجاد پله های نامناسب اجتناب و تمهیدات لازم جهت امکان بهره مندی سالمندان، جانبازان و معلولین جسمی- حرکتی از مسجد پیش بینی شود.21- توصیه می شود فضای شبستان از فرم ساده هندسی و به دور از شکستگی های  فراوان در اضلاع مختلف تبعیت نماید. (مدول مربع و مستطیل در جهت قبله)

22- تأمین خروجی های اضطراری شبستان و سطوح باز اطراف و صحن مسجد، 23 جهت امکان تخلیه سریع جمعیت در مواقع بحران توصیه می گردد. 24- در صورت وجود بالکن، پیش بینی آسانسور الزامی است. 25 – تأمین نور و تهویه طبیعی برای مسیرهای دسترسی به شبستان اصلی و  سرویس های بهداشتی و وضوخانه توصیه می گردد.

26- دسترسی خواهران به فضای سرویس مورد توجه قرار گیرد و قابلیت فضایی آن  به گونه ای باشد که رعایت اصل عدم اشراف و راحتی استفاده کنندگان مقدور باشد. 27- کفش کن با در نظرگیری فصول مختلف سال به صورت نیمه باز بین فضای باز  و بسته مسجد طراحی گردد.

الزامات معماری مساجد:

یک دسترسی اصلی صورت پذیرد.28 – توصیه می گردد فضای سکونت خادم مسجد حداقل از یک اتاق خواب،  هال،  آشپزخانه، سرویس بهداشتی و حمام تشکیل شود. 29 – شبستان خواهران به گونه ای طراحی شود که حتی المقدور مسیری جداگانه از  قسمت برادران داشته باشد و همچنین با توجه به اینکه فضای بالکن معمولاً برای خواهران اختصاص می یابد،

بهتر است فضای شبستان همکف (در صورت وجود بالکن) به گونه ای طراحی گردد که بتوان در ایام عادی از قسمتی از آن به عنوان شبستان خواهران بهره برداری شود.

الزامات معماری مساجد:

30 -اول امام جماعت را ببینند و محراب به تنهایی جهت قبله را به خوبی مشخص کند و از قرارگرفتن عوامل و عناصری که باعث عدم تمرکز نمازگزاران در اطراف محراب می شود، خودداری گردد. – در طراحی فضای شبستان حتی الامکان از حداقل تعداد ستون استفاده شود. زیرا 31 ازدیاد عناصر عمودی، سبب اختلال دید نمازگزاران در هنگام برپایی نماز می گردد. 32- حتی المقدور جهت ترسیم گنبد از نحوه رسم مرحوم لرزاده استفاده گردد.

استفاده از فرم گنبد های غیر اسلامی (ساسانی و غیره…) توصیه نمی گردد.33 – به منظور رسیدن نور به فضای گنبدخانه و شاخص بودن گنبد از بافت اطراف، 33 متر و پیش بینی پنجره در ساقه آن توصیه می گردد. 2حداقل ارتفاع ساقه گنبد 34- استفاده از گنبد های یک پوسته و سبک سازی در گنبد مورد تأکید می باشد.

34 لذا از پیش بینی گنبد های دوپوسته به جهت بالا بودن هزینه های اجرایی خودداری گردد. 35- فضای گنبدخانه در شبستان به صورت مربع بوده و جهت نشستن فرم گنبد بر به 16 ضلعی و از 16 به 8 ضلعی و از 8 به 4روی گنبد خانه تغییر مدول مربع از دایره در طره و شکنج مورد تأکید می باشد.

الزامات معماری مساجد:

36- توصیه می گردد به منظور عدم قرارگیری گنبدخانه بر روی محراب، فضای گنبد خانه حداقل از هر ضلع دیوار شبستان، به اندازه یک مدول عقب نشینی نماید. و همچنین نحوه 8 به 1 یا 6 به 1 37- درصورت پیش بینی مناره، رعایت تناسبات اتصال آن به سازه مسجد مورد توجه قرار گیرد. 38- به منظور ارتباط عمودی به بالاترین نقطه مناره، پیش بینی پلکان از تراز پشتبام توصیه می گردد. 39- در جانمایی مکان مناره، توجه به ترکیب آن با ساختمان مسجد، تناسب با گنبد و عقب نشینی نسبت به بدنه ورودی و سردر اصلی مورد تأکید است. 40- توصیه می گردد در طراحی عناصر شاخص، تناسب و جنس مصالح و ماندگاری  استفاده از مصالح محلی و بومی)ً پوشش های آن رعایت گردد.

الزامات معماری مساجد:

(ترجیحا41- در طراحی مساجد از نمادهای مهم و اصیل مساجد (قوس اسلامی، گنبد، سردر شاخص، ایوان، صحن، مناره، محراب، رواق و…) استفاده گردد. 42- در صورت استفاده از طرح های تیپ، تغییر در نوع مصالح خارجی و داخلی به 42 جهت تغییر در شخصیت و هویت مساجد مورد تأکید است. 43- طرح معماری مسجد و مصالح بکار رفته در آن می بایست ضمن سازگازی با  اقلیم، بازگوی مفاهیم و ارزش های موجود در معماری مساجد آن منطقه باشد. 44- در هنگام طراحی مسجد، نحوه تهویه فضا، سیستم گرمایش و سرمایش، تأسیسات 4 برقی و مکانیکی، نورپردازی و سیستم های صوتی می بایست مورد توجه قرار گیرد.

45- در صورت تخصیص فضای تجاری جهت تأمین هزینه های اداره مسجد، پیشنهاد  می گردد واحدهای مذکور حتی المقدور در بافت تجاری شهر (مرکز محله یا ناحیه و…) در نظر گرفته شود.

الزامات معماری مساجد:

46 – درصورت قرارگیری واحد تجاری اختصاصی در کنار مسجد (طبق کاربری مصوب)،  نباید واحد های تجاری با معماری شبستان مساجد اتصال مستقیم داشته باشد.  47- حتی المقدور سرویس های بهداشتی و وضوخانه دارای ارتباط مجزا از یکدیگر و  در طبقه همکف جانمایی گردد. 48- فضاهای وضوخانه، حتی المقدور دارای ارتباط مستقیم با پیش فضای مسجد و  یا فضایی مسقف و مرتبط با فضای شبستان باشد.

49 – رعایت فاصله سرویس بهداشتی از شبستان، به صورتیکه رطوبت آن به هیچ  وجه به فضای شبستان نرسد، مورد توصیه می باشد. 50- توصیه می گردد فضایی به عنوان پاشویه در وضوخانه پیش بینی شود. 51 – توصیه می شود در طراحی مسجد، تعداد سرویس بهداشتی خواهران از برادران سرویس 3 سرویس بهداشتی جهت برادران و 4کمتر در نظر گرفته شود. لذا تعداد بهداشتی جهت خواهران در مساجد مسکن مهر توصیه می گردد. 52- پیش بینی حداقل یک سرویس بهداشتی جهت معلولین در هر یک از مجموعه های  سرویس های بهداشتی خواهران و برادران ضروری است. 53- توصیه می گردد در صورت وجود بالکن، جانمایی وضوخانه و سرویس بهداشتی  در طبقه مربوطه صورت پذیرد.

کاربرد تزیینات کتیبه های مساجد

کاربرد تزیینات کتیبه های مساجد

کاربرد فراوان سوره ها و آیات قرآن کریم و مفاهیم اسلامی در تزیینات کتیبه های مساجد، با توجه به جنبه ی قداست آیات کتاب آسمانی ، سبب تشویق هنرمندان مسلمان برای خلق آثاری برگرفته از فرهنگ اسلامی بوده است.

هنرمندان با استفاده از این آرایه ها و ذکر نام و نشانه های آسمانی و الهی در آثار موجود ، سعی در انتقال قداست و تعالی به آثار خود می نمود و استفاده از سوره ها و آیات قرآن کریم برای زینت مساجد مناسب ترین هنری بوده است که توانسته نقشی اساسی هم از لحاظ بصری و هم از لحاظ محتوایی داشته باشد.

وجود کتیبه های قرآنی نمودی از مسیر هدایت انسان بوده و هر اثر هنری دارای ارزش های زیباشناختی ، عملکردی و ابلاغ پیام است.تکرار فراوان تزیینات قرآنی بر روی دیوارهای مساجد ، یادآور این حقیقت است که تار و پود حیات اسلامی از آیات قرآن تنیده شده و از لحاظ معنوی متکی به قرائت قرآن و نماز است.

کاربرد تزیینات کتیبه های مساجد

کتیبه ها با مفهوم دعا و حدیث نیز بیان عرفانی دارند و این کیفیت خاص تا اندازه ای ناشی از جو شیعی است که در آنها انعکاس یافته است.

به طور کلی کتیبه های قرآنی از نظر مذهبی دارای اهمیت بسیاری بوده و بیان کننده ی حالات معنوی مسلمانان در ادوار مختلف تاریخی می باشند.آیات به کار رفته در تزیینات بناهای اسلامی در برگیرنده دو اصل اساسی اعتقادات مسلمانان که اصطلاحا توحید و نبوت است می باشد.اغلب کتیبه ها اشاره به قدرت خداوند ، برپا داشتن نماز و شرایط سازندگان مساجد دارد.

البته نکته ای که می بایستی در اینجا به آن اشاره داشت ارتباط بین مضمون و مفاهیم آیات قرآنی و محل قرار گرفتن آن در مساجد است که هنرمند خوشنویس این اصل را رعایت می کرده.این خطاطان با قرآن آشنا و مانوس بودند و بعضی از آنان ، قرآن را از بر داشتند.آنها اغلب مردان با ایمان و با تقوایی بودند که بیشتر اوقات خود را به ستایش خداوند سپری می کردند و به عبادت او مشغول بودند.هنرمندان با استفاده از این آرایه ها و ذکر نام و نشانه های آسمانی و الهی در آثار موجود ، سعی در انتقال قداست و تعالی به آثار خود می نمودند و خوشنویسی روی کتیبه های قرآنی مناسب ترین هنری بوده است که توانسته نقشی اساسی هم از لحاظ بصری و هم از لحاظ محتوایی داشته باشد.

کاربرد تزیینات کتیبه های مساجد

کتیبه های با مفهوم دعا و حدیث همانند آیات قرآنی، بیان عرفانی دارند و این کیفیت خاص تا اندازهای ناشی از جو شیعی میباشد که در آنها انعکاس یافته است زیرا مظهر و مثل حقیقت معنوی در جهان مادی اولیا هستند و مقام معنوی آنها در سلسله مراتب هستی به منزله قطب عالم است.

بنابر این تشیع ، متضمن تحقیقی بسیار دقیق و لطیف است.شریف ترین هنر در جهان اسلام آراستن بناهای اسلامی با استفاده از تزئینات طرح های اسلیمی و کتیبه های خطی است.این طرح های منقوش بر در دیوار این اماکن شخص مومن را نه تنها به یاد معانی کلمات آن می اندازد بلکه او را متوجه صور روحانی آن و فیض آن با جلال و قدرت معنویت نام و کلام ائمه دین می کند ، که در نقوش تزیینی انعکاس یافته است.

بدین ترتیب هنرمند مسلمان به محیط انسان و خصوصا معماری یک جنبه اعتدال و متانت و بصیرتی عقلی می بخشد.به انسان خاطر نشان می سازد که همه چیز اثر حقیقت الهی است این چنین است که معماری اسلامی انسان را به مشاهده و شهود سوق می دهد

اهمیت کتیبه های قرآنی از نظر مذهبی

اهمیت کتیبه های قرآنی از نظر مذهبی

تزیین از دیدگاه اسلام بررسی موضوع از نظر لغوی تزیین در زبان فارسی به معنی آراستن به معنی زینت دادن با افزایش در مقابل پیراستن آمده است.البته برای  ) زینت در فرهنگ 390 : 1363آراستن معنای  بسیاری از قبیل نظم دادن ، آماده کردن و …آورده اند.(معین :  ) 598 : 1375جامعه عربی به فارسی به معنی آنچه بدان آرایند آرایش آمده است.(صیاح : رابطه زینت و زیبایی از مجموعیت اجزا و ارتباط آنها با یکدیگر حاصل می شود.

هرگاه به جزیی از اجزای  »جمال«  در یک وجود جمیل بتنهایی و فارغ از بقیه اجزا بنگریم آن زشت است یا لااقل نازیباست.با عنایت به معانی ارائه شده برای  »جمیل« اگر تزیین حقیقی ، یعنی دقیقاَ منطبق و هماهنگ با ابعاد وجودی هر امری باشد و با آن  »جمال«و  »تزیین«واژه زینت «یکی است و هرگاه به عنوان یک چیز زائد و اضافی و بی ارتباط باشد  »

اهمیت کتیبه های قرآنی از نظر مذهبی

جمال «عجین گردد با معنای  و در حقیقت بیش از امری چشم فریب نخواهد بود. »مجازی گرایش انسان به تزئین   گرایش به تزیین به عنوان یکی از نیاز های فطری انسان که لازمه زندگی اوست به وسیله خداوند در نهاد او قرار ای فرزندان آدم : زینت و آراستگی خویش را نزد هر  « سوره اعراف آمده است : 32 و 31داده شده است.

کتیبه های قرآنی

در آیه بگو ای پیامبر به ایشان چه کسی زینتی را که خداوند برای بهره برداری بندگان  «  »مسجدی اتخاذ کنید و… )66 : 1381خویش بیرون آورده و نیز پاکیزه ها از رزق را حرام گردانیده ؟…(

انصاری : نقوش تزیینی و فلسفه کاربرد وسیع    کاربرد نقوش هندسی ، اسلیمی و ختایی به عنوان فرم های تزیینی معماری و خودداری از کشیدن تصویر موجودات ذی روح در اکثر محیط های مصنوع به خصوص در اماکن مقدس مثل امامزاده بر اساس روایتی بوده  )83 : 1376است که در این باب از معصومین رسیده است.(انصاری : برای توضیح شیوه های اعمال شده و طرح حکمت کاربرد این نقوش می توان گفت :

کتیبه های قرآنی

جهان وجود از جماد ،نبات ، حیوان ، معادن و فلکیات همه یک وجودند که  »وحدت وجود«.بنابر عقیده فلسفی 1 وجود دریای بیکران است و موجودات همه «در مرتبت فوق و اقوی و اشد وجود خدا قرار دارد.به قول ملاصدرا امواج اویند و امواج عین دریا باشند ولیکن در عین حال امواج خود موجودند ولو موجود به وجود تبعی و خیالات معین (» محض نیستند.پس امواج عین دریا هستند و در عین حال غیر دریا هستند ، وجود واحد و وجود مکثر است.

.بر جهان هستی نظمی شامل و حاکم سایه افکنده است که نشانه و دلیلی بر وجود حکیمی 2 ) 4988 : 1363 : داناست. مذهب ، منبع هنر معماری مساجد معماران و هنرمندان مسلمان در ساخت و طراحی مساجد نهایت ذوق و خلاقیت هنری خود را بی توجه به اجر مادی آن به کار می برند. معماری مساجد در ایران یک دنیا شور و هیجان و یک سکوت و آرامش با شکوه را به نمایش می گذارد که نماینده ذوق سرشار زیبایی شناسی است و منبعی جز ایمان مذهبی و الهام آسمانی نمی تواند داشته باشد.

اهمیت کتیبه های قرآنی از نظر مذهبی

از همان ابتدای ظهور اسلام تا کنون ، ملت ها و اقوام مختلف مانند یک امت واحد با فرهنگ ها ، آداب و رسوم و به ویژه با توانایی و درک هنری متفاوت و متنوع در کار ساختن و پرداختن امامزاده در سراسر سرزمین ایران ، تلاش کرده اند.در بنای بسیاری از امامزاده ها در ایران اسلامی هنرهای گونا گون در انبیق این خیزش سترگ به هم در آمیخته و معماری در این میان نقش توازن کننده ایفا کرده است.

کاشی کاری ، نقاشی ، گچ بری ، منبت کاری ، خوشنویسی ، خطاطی کتیبه ها حتی صوت خوش و موسیقی دل انگیز  در صدای موذن و قرائت کتاب خدا. معماری اسلامی به جهت شکوه و عظمت و اوج زیبایی و هنر که بیشتر در حرم ائمه معصومین و مساجد نمود دارد از جایگاه ممتازی در جهان برخوردار است.

 کتیبه های قرآنی

معماری اسلامی تجلی ناب هنر دینی مذهبی است که هر گوشه ای از آن بیانگر راز و رمزهای پیچیده ای است.مناره ها و گلدسته های آفریده شده توسط هنرمندان متعهد و مسلمان ایرانی با رنگ ها و نقش های شگفت انگیز و ماهرانه نشانگر تبحر ، ذوق سرشار هنری و تعهد معنوی کسانی است که وجود خود را عاشقانه وقف طراحی و ساخت بناهای بی نظیری نمودند که پیش از گذشته سال های سال چشم هر بیننده ای را خیره می سازد.

 کتیبه های قرآنی

کتیبه های قرآنی بی شک هیچ چیز به اندازه تزیینات در معماری ، نمی تواند رسالت تفکر و ذوق هنری را به نمایش بگذارد زیرا « اگر فرم بنا برای معماران و باستان شناسان و طراحان جالب باشد ، ممکن است برای عامه مردم قابل درک نباشد ولی همین تزیینات است که در نگاه اول بیننده را به خود جلب می نماید.بنابر این در طول چهارده قرن سابقه ی هنرهای اسلامی ، تزیینات گوناگون از اهمیت خاصی برخوردار بوده و در تمامی دوران اسلامی ، هنرمندان در  ) 88 : 1373افشار ، (»توسعه و تکامل آن از هیچ کوششی دریغ نورزیده اند

 کتیبه  قرآنی

وجود کتیبه های قرآنی در معماری اسلامی از خصایص بارز و اهمیت فراوان هر بنایی است.تزیینات کتیبه ای معماری اسلامی توسط هنرمندان ، نمایشی شگفت از زیبایی ها پدید آورده است.بنابراین هنرمند اسلامی همیشه به دنبال ابداع بوده و با کنار هم قرار دادن حروف و اشکال تصویری گوناگون ، بسیار زیبا و با تنوع فوق العاده که هر کدام از آن ها تداعی گر شکلی است ، توانسته نقوشی تازه و جذاب پدید آورد.تنوع کتیبه ها در کنار نقوش اسلیمی و هندسی همراه با طراحی های هنرمندانه و متنوع ، همه بازتاب روحیه ی خلاق هنرمندان می باشد.

کتیبه ها از ممزوج شدن و در کنار هم قرار گرفتن خط و نقش به دست می آید.همچنین کتیبه ها بر حسب زمان و مکان و موقعیت با مواد و مصالح متفاوتی کار می شده که به عنوان نمونه می توان از کتیبه های سرتاسری به صورت خوشنویسی کتیبه های کوچک آجری در قالب شکل و خط ، کتیبه های دور تا دور محراب ، کتیبه های دور تا دور طوق گنبد و شبستان نام برد.

اهمیت کتیبه های قرآنی از نظر مذهب

بی گمان به اعتبار مقام والایی که قرآن برای قلم و کلام مکتوب قایل می باشد ، همگام با دیگر هنرهای معماری اسلامی ، ارائه ی انواع کلمات و عبارات و اسامی مقدس بر سطوح درونی و بیرونی بناها ، از دیرباز در کشورهای مسلمان متداول بوده است.

هنر خوشنویسی به تدریج در معماری اسلامی ، جایگاه ارجمندی یافت و تریین بنا که  هجری عموما با طرح های مختلف ساده ، هندسی و گیاهی انجام می شده ، از آن پس مزین 300تا حدود سال به طوری که می دانید ، موضوع کتیبه ها با توجه به دوره های مختلف معماری «به کتیبه هایی با انواع خطوط شد. اسلامی ، متغییر بوده است.یکی از راه های شناخت بیشتر ، در مورد دوره های معماری اسلامی در کنار نوع استفاده از عناصر تزیینی و نقوش ، توجه به کتیبه ها و متون آنهاست.

کتیبه های قرآنی از نظر مذهب

زیرا جدای از زیبایی تزیینی کتیبه ها ، آن ها در بر گیرنده معانی و مفاهیمی هستند که انعکاس دهنده ی شرایط اجتماعی ، مذهبی و فرهنگی زمان نگارش آن ها و از طرفی دیگر نمایانگر تمامی خلاقیت های هنرمندان مسلمان و ظهور خلوص معنوی آن ها می  )61 : 1387شایسته فر ، (»باشد.

خط در معماری اسلامی از اجزای جدا نشدنی آن به شمار می رود و همواره نقش و سهم مهمی را در یک مجموعه دارد.مهم ترین دلیلی که برای استفاده معماران مسلمان از خط  در تزیین بناهای اسلامی می توان آورد ، قرآن کریم است.

خط و کتیبه های خطی که اغلب در بر دارنده ی آیات کتاب خدا یا احادیث و روایات هستند ، روح خاصی را در بنا به جریان انداخته و جلوه قدسی ویژه ای به بنا می بخشد.هنر خوشنویسی بر اساس اصول و قواعدی همچون زیبایی سیمای حروف ، کشیدگی های متعادل ، نظم و قرینه سازی موزون در هیات هنری مستقل و به عنوان همراه و همدوش همیشگی معماری اسلامی  ظاهر شده است.

کتیبه های قرآنی

خط کوفی با داشتن خطوط زاویه دار و مستقیم با ترکیب شدن با عناصر مدور تزیینی پیوند می خورد و در همه حال صلابت و متانت خویش را حفظ می کند.خط ثلث یکی دیگر از خطوطی است که در میان کاشی کاری های معرق خود را با جلوه بیشتری نشان می دهد و با رنگ سفید بر زمینه لاجوردی و در مجاورت و موانست با اسلیمی های فیروزه ای شخصیتی ویژه می یابد.نخستین بار خوشنویسی به نام خالدابن ابوسیاج بامر ولید بن عبدالملک ،

کتیبه های قرآنی

با حروفی از طلا ، سوره ضحی را از اول تا انتها نوشت.بعدا کتیبه نویسی به منظور  »مسجدالنبی«بر دیوار جنوبی تزیینی انتزاعی به قسمت های مختلف مسجد راه یافت ، لچکی ها ، ساقه گنبد ، گلدسته ها و محراب ها ، مادرانه  ) 31 : 1390آیات زیبای الهی را در آغوش گرفته اند.(پورجعفر : آیات قرآنی یکی از اصلی ترین و مهم ترین مضامینی است که در کتیبه های معماری به ویژه در اماکن مقدس به کار رفته اند.عمده ترین مضامین و معانی آیات به کار رفته در کتیبه ها بر اصل توحید و یگانگی ، رحمت و مغفرت خداوند ، برپایی نماز و انجام اعمال درست ، اشاره و تاکید دارند.این مضامین در آیات سوره های بقره ، فتح ، واقعه ، جمعه ، یس ، توبه ، نور ، اسراء ، اعراف ، آل عمران ، طه ، لقمان ، احزاب ، نساء ، جن و قدر به کار رفته است.

آیات قرآنی در تزیین سطوح خارجی و داخلی بناها بیشترین کاربرد را داشته است.کتیبه های قرآنی اغلب در بر گیرنده ی جملاتی در اظهار ایمان و اعتقادات مسلمانان است.این اعتقادات اغلب به خط کوفی به عنوان معنوی ترین خط عربی ، دور بنا و خاصه نزدیک محراب که جهت تجمع و تمرکز مسلمانان می باشد ، جای گرفته است.

کتیبه های قرآنی

از جمله سوره های معروفی که در بناهای اسلامی برای تزیین مورد استفاده قرار می گیرد سوره های کوچک جزء سی ام قرآن است که احتمالا به دو دلیل کوچکی و بالطبع جای گرفتن آنها در سطوح مختلف دیوار به هر اندازه و هر شکل و همین طور پر محتوا بودن گزینش شده و خوشنویسان مسلمان برای کتیبه نگاری از آنها استفاده که به عنوان نمونه در مدرسه مذهبی نیماورد ، مدرسه چهار باغ و بسیاری  »والعصر«کرده اند.

اهمیت کتیبه های قرآنی از نظر مذهبی

به عوان مثال سوره است این سوره بیانگر بخشش و سخاوت خداوند به حضرت  »کوثر«جاهای دیگر آمده است.سوره بعدی سوره است این  »قدر«محمد (ص) است که یکی از بهترین آنها فاطمه(س) دختر پیامبر(ص) است.

سوره دیگر سوره سوره بیان نزول قران عظیم الشان در شب قدر است که طبق صریح قرآن کریم شب قدر هزار مرتبه از هزار ماه بهتر و والاتر است و این شبی است که امام عصر به اذن خداوند حضور دارد و سرنوشت مردم رقم می خورد.سوره است که یکی از شناخته شده ترین سوره های قرآن دانست.

کتیبه های قرآنی

این امر بیشتر به این دلیل آن  »حمد«دیگر سوره است که این سوره مبارک برای خواندن در نماز انتخاب شده و بر طبق نظر علمای اسلام ، محتوا و مضمون موجود  سوره دیگر قران است در باره اصل توحید ، معاد ، نبوت ، عدل و امامت ، یعنی پنج 113 در سوره بیانگر معنای  )60.65 : 1380اصل اساسی اسلام سخن گفته است.(شایسته فر :

، منبع : گنج نامه508مسجد جامع گلپایگان ، محراب ، سوره مبارکه حمد ، خط کوفی سال

معروف است از مهمترین آیاتی است که در اماکن مذهبی  »آیت الکرسی«که به  » بقره «سوره 260_255آیات مورد بررسی استفاده قرار می گرفته است.این آیات نشانگر تمام نعمات و رحمت خداوندی بر روی زمین این آیات گویای صفات خدای سبحان ذکر شده است.معبودی جز او نیست.او « )70 : 1380هستند.(شایسته فر : حی و قیوم است.هیچ عاملی از قبیل چرت و خواب با تسلط خود ، قیومیت او را از کار نمی اندازد.

کتیبه های قرآنی

او مالک آنچه  : 1376طباطبایی ، (»در آسمان ها و زمین است می باشد.کسی بدون اذن او حق شفاعت در درگاه او را ندارد. تدبیر عالم ، خاص او است.هیچ معبودی به جز او نیست و تمام حیات و زندگی از آن اوست.

خدا شنوایی  «)508 (همان) »دانا است. از دیگر مضامین مورد استفاده در معماری اسلامی که در قرون اولیه اسلامی تا دوره ی حاکمیت مغول ها کاربرد مساجد خدا را تنها کسی بنا می کند که به خدا و روز جزا  «:سوره مبارکه ی توبه می باشد 18داشته است ، آیه ایمان داشته و  نماز بپا دارد و زکات دهد

مضمون این آیه این چنین است که با توجه به وجود پاک و منزه پروردگار پس خانه ایشان نیز باید پاک و منزه باشد و دست های آلودگان از خانه خدا و مساجد باید به کلی قطع گردد.خداوند در این آیه شرایط آباد کنندگان و کانون های پرستش و عبادات را ذکر می کند و برای آن پنج شرایط مهم بیان داشته و می فرماید : تنها کسانی مساجد خدا را آباد می سازند که ایمان به خدا و روز رستاخیز دارند.این اشاره به شرط اول و دوم است ، که جنبه اعتقادی و زیر بنایی دارد و تا آن نباشد هیچ عمل پاک و شایسته و خالصی از انسان سر نمی زند ، بلکه اگر ظاهرا هم شایسته باشد ، در باطن آلوده به انواع غرض های ناپاک خواهد بود.

 کتیبه قرآن

بعد به شرایط سوم و چهارم اشاره کرده و می گوید : نماز را برپا دارد و زکات دهد.یعنی ایمانش به خدا و روز رستاخیز تنها در مرحله ادعا نباشد ، بلکه با اعمال پاکش آن را تایید کند.

سرانجام به آخرین شرط اشاره کرده و می گوید و جز از خدا نترسد و در پایان اضافه می کند این گروه که دارای چنین صفاتی هستند ممکن است هدایت شوند و به هدف خود برسند و در عمران و آبادی همان)آیه ی فوق نیز از جمله مضامین قرآنی است که (»مساجد خدا بکوشند و از نتایج بزرگ آن بهره مند شوند. در تمامی ادوار تاریخ معماری اسلامی جهت تزیین و آرایش کتیبه ها کاربرد داشته است.

اهمیت کتیبه های قرآنی

.منبع : کتاب ماه ، 731 سوره توبه ، خط کوفی ، سال : 18مسجد جامع مرند ، محراب ، آیات

به طور کلی کتیبه های قرآنی از نظر مذهبی دارای اهمیت بسیاری بوده و بیان کننده ی حالات معنوی مسلمانان در ادوار مختلف تاریخی می باشند.از دیگر کتیبه های قرآنی سوره مبارکه توحید است.شروع این سوره و در حقیقت شروع قرآن مجید با نام خدای باری تعالی ، به انسان ها می آموزد آغاز با نام خدا ادب و عمل را خدایی و نیک فرجام می کند.

هم چنان که این معنا در کلام خدای تعالی نیز جریان یافته و خدای تعالی کلام خود را به  ) آنچه از معنی این سوره بر می آید حمد خدا است 26همان : (»نام خود که عزیزترین نام هاست آغاز کرده اند.. ، که نه تنها به زبان ، بلکه با اظهار عبودیت و نشان دادن عبادت و کمک خواهی و درخواست هدایت توام می باشد.پس این سوره کلامی است که خدا به نیابت از طرف بندگان خود گفته تا ادب در مقام اظهار عبودیت را نیز بنا بر معنی و تفسیر سوره حمد که همانا اظهار عبودیت فعلی و نه زبانی بر پیشگاه خداوند «به بندگان خود بیاموزد. است،مهم ترین حالتی که نماز گذار باید به آن نائل آید ،

 

کتیبه های قرآنی

حضور قلب به هنگام ادای نماز و راز و نیاز با پروردگار  سوره ی 113 ) علاوه بر آن ، محتوا و مضمون موجود در سوره توحید بیانگر معنای 243 : 1378نوبهار ، (»است. دیگر قرآن است. آیه ی فوق به زمان « سوره هود است.114از دیگر آیات قرآنی که تزیینات کتیبه ای از آن استفاده می شود آیه به پاداشتن نمازهای یومیه اشاره دارد ، یعنی نماز را در صبح و عصر و در ساعاتی از شب که نزدیکتر به روز باشد به پای دار ، این ساعات با نماز صبح و عصر که در یک طرف روز قرار دارد و نماز مغرب و عشاء که وقتشان ساعت های اول شب است ، تزبیق می کند.

اهمیت کتیبه های قرآنی

همچنین خداوند در ادامه ی آیه تاکید فرموده اند نماز های حسناتی است که در دل های مومنین وارد شده و آثار معصیت و تیرگی هایی که دل هایشان از ناحیه سیئات کسب کرده را از ) از دیگر مضامین قرآنی که بر به پا داشتن نماز امر فرموده است ، آیات 79 : 1376طباطبایی ، (»بین می برد. سوره مبارکه مومنون می باشد.آنچه از معنی این آیه برداشت می شود رفتار مومنان در حالت نماز را نشان می دهد که باید با رفتار و حرکات خود خشوع در مقابل معبود را نمودار سازند.

 

البته نکته ای که باید در اینجا به آن اشاره کرد ارتباط بین مضمون و مفاهیم آیات قرانی و محل قرار گرفتن آن در مکان های مذهبی و امامزاده هاست است که هنرمند خوشنویس این ارتباط را در همه قسمت ها رعایت می کند.

» مساجد ،  هنر اسلامی ،سوره ها و آیات ، کتیبه های قرآنی «واژگان کلیدی :